Ewa Górecka – Ciekłe kryształy: od klasycznych faz nematycznych do nowych faz polarnych i chiralnych

Ciekłe kryształy: od klasycznych faz nematycznych do nowych faz polarnych i chiralnych

Ewa Górecka (UW)

19 listopada o godz. 1800 Gmach Technologii Chemicznej, Aula Czochralskiego, ul. Koszykowa 75.

Ciekłe kryształy stanowią stan materii pośredni między cieczą a kryształem, łącząc płynność z uporządkowaniem molekularnym. Materiały te znalazły szerokie zastosowanie w technologii wyświetlaczy ciekłokrystalicznych (LCD), wykorzystywanych między innymi w monitorach komputerowych i telewizorach. Ich znaczenie technologiczne wynika przede wszystkim z silnej zależności właściwości optycznych od orientacji molekularnej. Nawet stosunkowo niewielkie zmiany orientacji cząsteczek mogą prowadzić do istotnych zmian w sposobie propagacji światła w materiale. W zależności od charakteru uporządkowania molekularnego wyróżnia się kilka podstawowych faz ciekłokrystalicznych. W klasycznej fazie nematycznej cząsteczki wykazują dalekozasięgowe uporządkowanie orientacyjne: ich osie molekularne są statystycznie zorientowane wzdłuż wspólnego kierunku, opisywanego przez tzw. director. Jednocześnie ich środki mas nie wykazują dalekozasięgowego uporządkowania pozycyjnego. W fazach smektycznych uporządkowanie orientacyjne współistnieje natomiast z jednowymiarowym uporządkowaniem pozycyjnym,  cząsteczki tworzą struktury warstwowe. Przez wiele lat klasyczna faza nematyczna była postrzegana przede wszystkim jako układ o dobrze poznanych właściwościach, którego znaczenie wynikało głównie z zastosowań technologicznych. W ostatnich latach badania nad nowymi materiałami ciekłokrystalicznymi pokazał jednak, że nawet w fazach pozbawionych uporządkowania pozycyjnego mogą pojawiać się złożone struktury przestrzenne, spontaniczna polaryzacja elektryczna oraz zjawiska związane z łamaniem symetrii lustrzanej.

Jednym z pierwszych przełomowych odkryć podważających tradycyjne wyobrażenie o fazie nematycznej było zaobserwowanie fazy nematycznej typu twist-bend, NTB [1]. W fazie tej director nie pozostaje jednorodny w przestrzeni, lecz tworzy strukturę helikonikalną, w której współwystępują deformacje typu skręcania (twist) i zginania (bend). Szczególnie interesujący jest fakt, że struktura ta może powstawać w układach zbudowanych z achiralnych cząsteczek. Kolejnym istotnym krokiem było odkrycie ferroelektrycznej fazy nematycznej, NF w której występuje spontaniczna polaryzacja elektryczna [3, 4]. Faza charakteryzuje się uporządkowaniem polarnym: wektory momentów dipolowych cząsteczek wykazują preferowany wspólny zwrot. Niezwykłość tego odkrycia polega na wykazaniu, że uporządkowanie polarne występuje w układzie pozbawionym dalekozasięgowego uporządkowania pozycyjnego. W takich materiałach orientacja molekularna, polaryzacja i odpowiedź na pole elektryczne są ze sobą ściśle powiązane, co otwiera nowe możliwości badania sprzężenia między właściwościami mechanicznymi, elektrycznymi i optycznymi materii miękkiej. Szczególnie interesującym rozwinięciem tych badań było odkrycie w 2024 roku helikonikalnej, ferroelektrycznej fazy nematycznej, NTBF [5]. W fazie tej współwystępują uporządkowanie polarne oraz helikalna modulacja orientacji molekularnej. Jest to wynik nieoczekiwanego połączenia dwóch zjawisk, które wcześniej rozpatrywano przede wszystkim oddzielnie: spontanicznego łamania symetrii lustrzanej oraz spontanicznego uporządkowania polarnego. Dalsze badania wykazały, że spontaniczne łamanie symetrii lustrzanej i uporządkowanie polarne mogą współwystępować również w bardziej złożonych fazach ciekłokrystalicznych.

  1. Cestari, M. et al. (2011). Phase behavior and properties of the liquid-crystal dimer 1′′,7′′-bis(4-cyanobiphenyl-4′-yl) heptane: a twist-bend nematic liquid crystal. Physical Review E, 84, 031704. https://doi.org/10.1103/PhysRevE.84.031704
  2. Luckhurst, G. R. et al. (2012). The chirality of a twist-bend nematic phase identified by NMR spectroscopy. The Journal of Physical Chemistry B, 116, 7940–7951. https://doi.org/10.1021/jp302705n
  3. Chen, X. et al. (2020). First-principles experimental demonstration of ferroelectricity in a thermotropic nematic liquid crystal: Polar domains and striking electro-optics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117, 14021–14031. https://doi.org/10.1073/pnas.2002290117
  4. Sebastián, N. et al. (2020). Ferroelectric-Ferroelastic Phase Transition in a Nematic Liquid Crystal. Physical Review Letters, 124, 037801. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.124.037801
  5. Karcz, J. et al. (2024). Spontaneous chiral symmetry breaking in polar fluid-heliconical ferroelectric nematic phase. Science, 384, 1096–1099. https://doi.org/10.1126/science.adn6812

Prof. Ewa Górecka (Uniwersytet Warszawski) kieruje Laboratorium Materii Miękkiej na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zespół specjalizuje się w badaniach struktury materii miękkiej. Jest autorką lub współautorką ok. 330 publikacji naukowych, cytowanych ponad 9500 razy,  HI=51 (Scopus).

Najważniejsze publikacje: 2026-2016:

  • N. Tufaha, G. Stepanafas, E. Cruickshank, D. Pociecha, E. Gorecka, J. M. D. Storey, R. Walker, C. T. Imrie, Investigating room temperature ferroelectric nematogens and their structure-property relationships, Nat. Commun., (2026). https://doi.org/10.1038/s41467-026-69484-z
  • A. Pearson, A. Alshammari, G.J. Strachan, M. Majewska, D. Pociecha, J. M. D. Storey, C. T. Imrie, N. Vaupotič, R. Walker, E. Gorecka, Diverse helical structures made of achiral mesogenic dimers,  Nat. Commun. (2026). https://doi.org/10.1038/s41467-026-72565-8
  • Strachan, G. J.; Górecka, E.; Hobbs, J.; Pociecha, D. Fluorination: Simple Change but Complex Impact on Ferroelectric Nematic and Smectic Liquid Crystal Phases. J. Am. Chem. Soc. 2025, 147 (7), 6058–6066. https://doi.org/10.1021/jacs.4c16802
  • Strachan, G. J.; Ramsay, S. J.; Juodka, M.; Pociecha, D.; Szydłowska, J.; Storey, J. M. D.; Vaupotič, N.; Walker, R.; Górecka, E. Interplay of Polar Order and Positional Order in Liquid Crystals – Observation of Re-entrant Ferroelectric Nematic Phase. Angew. Chem. Int. Ed. 2025, e202516302. https://doi.org/10.1002/anie.202516302
  • Karcz, J.; Herman, J.; Rychłowicz, N.; Kula, P.; Górecka, E.; Szydłowska, J.; Majewski, P. W.; Pociecha, D. Spontaneous Chiral Symmetry Breaking in Polar Fluid–Heliconical Ferroelectric Nematic Phase. Science 2024, 384, 1096–1099. https://doi.org/10.1126/science.adn6812
  • Szydłowska, J.; Majewski, P.; Čepič, M.; Vaupotič, N.; Rybak, P.; Imrie, C. T.; Walker, R.; Cruickshank, E.; Storey, J. M. D.; Damian, D.; Górecka, E. Ferroelectric Nematic–Isotropic Liquid Critical End Point. Phys. Rev. Lett. 2023, 130, 216802. https://doi.org/10.1103/PhysRevLett.130.216802
  • Pociecha, D.; Vaupotič, N.; Majewska, M.; Cruickshank, E.; Walker, R.; Storey, J. M. D.; Imrie, C. T.; Wang, C.; Górecka, E. Photonic Band Gap in Achiral Liquid Crystals – A Twist on a Twist. Adv. Mater. 2021, 33, 2103228. https://doi.org/10.1002/adma.202103288
  • Lewandowski, W.; Vaupotič, N.; Pociecha, D.; Górecka, E.; Liz-Marzán, L. M. Chirality of Liquid Crystals Formed from Achiral Molecules Revealed by Resonant X-ray Scattering. Adv. Mater. 2020, 32, 1905591. https://doi.org/10.1002/adma.201905591
  • Salamończyk, M.; Vaupotič, N.; Pociecha, D.; Walker, R.; Storey, J. M. D.; Imrie, C. T.; Wang, C.; Zhu, C.; Górecka, E. Multi-Level Chirality in Liquid Crystals Formed by Achiral Molecules. Nat. Commun. 2019, 10, 1922. https://doi.org/10.1038/s41467-019-09862-y
  • Park, W.; Ha, T.; Kim, T.-T.; Zep, A.; Ahn, H.; Shin, T. J.; Sim, K. I.; Jung, T. S.; Kim, J. H.; Pociecha, D.; Górecka, E.; Yoon, D. K. Directed Self-Assembly of a Helical Nanofilament Liquid Crystal Phase for Use as Structural Color Reflectors. NPG Asia Mater. 2019, 11, 45. https://doi.org/10.1038/s41427-019-0146-6
  • Abberley, J. P.; Killah, R.; Walker, R.; Storey, J. M. D.; Imrie, C. T.; Salamończyk, M.; Zhu, C.; Górecka, E.; Pociecha, D. Heliconical Smectic Phases Formed by Achiral Molecules. Nat. Commun. 2018, 9, 228. https://doi.org/10.1038/s41467-017-02626-6
  • Górecka, E.; Vaupotič, N.; Zep, A.; Pociecha, D. From Sponges to Nanotubes – A Change of Nano-Crystal Morphology for Acute-Angle Bent-Core Molecules. Angew. Chem. Int. Ed. 2016, 55, 12238–12242. https://doi.org/10.1002/anie.201604915
  • Matraszek, J.; Topnani, N.; Vaupotič, N.; Takezoe, H.; Mieczkowski, J.; Pociecha, D.; Górecka, E. Monolayer Filaments versus Multilayer Stacking of Bent-Core Molecules. Angew. Chem. Int. Ed. 2016, 55, 3468–3472. https://doi.org/10.1002/anie.201510123

Ewa Górecka – Hierarchiczne struktury chiralne z niechiralnych molekuł

Hierarchiczne struktury chiralne z niechiralnych molekuł

Ewa Górecka

Wydział Chemii, Uniwersytet Warszawski

17 grudnia, godz. 1800, wykład on-line:

W wielu materiałach biologicznych o strukturze hierarchicznej istnieje intrygujący i unikalny mechanizm odpowiedzialny za „propagację” porządku od poziomu molekularnego do poziomu nano- lub mikro-skali. Również w znacznie prostszych układach molekularnych zbudowanych z achiralnych mezogennych cząsteczek dimerowych możemy zaobserwować podobną złożoność strukturalną z czterema poziomami chiralności: (i) chiralność warstwy smektycznej, (ii) helisa podstawowa zbudowana z kilku warstw smektycznych (iii) heliksa mesoskopowa o długości kilkudziesięciu warstw smektycznych i (iv) spiralne nanowłókna. Omawiane w wykładzie struktury chiralne badano przy użyciu rezonansowego rozpraszania promieniowania rentgenowskiego (RSoXS) na krawędzi absorpcji węgla, unikalnej metody wrażliwej nie tylko na modulację gęstości elektronów, ale także na orientację cząsteczek.
M. Salamończyk, N. Vaupotič, D. Pociecha, R. Walker, J. M. D. Storey, C. T. Imrie, C. Wang, C. Zhu, Ewa Gorecka, Multi-level Chirality in Liquid Crystals Formed by Achiral Molecules, Nat. Commun. 10, 922 (2019)

Dowiedz się więcej